Tính thời sự của cái Đẹp (Nghệ thuật như là chơi, biểu trưng và lễ hội) - Hans-Georg Gadamer

Tiểu luận Tính thời sự của cái đẹp mang giá trị đặc sắc bởi nó đã cứu vãn mỹ học khỏi sự thống trị của “sở thích thẩm mỹ” cá nhân và sự thao túng của các khái niệm lý thuyết khô khan.

Gadamer đã thực hiện một cuộc chuyển mình ngoạn mục: đưa mỹ học về với hữu thể học. Tác phẩm nghệ thuật không còn là đối tượng của một phán đoán sở thích (theo kiểu của Kant), mà là một “sự biến chân lý”. Thông qua khái niệm “tính đồng nhất thông diễn học”, ông giải thích được tại sao một bản giao hưởng hay một bức họa, dù qua bao thăng trầm lịch sử và muôn vàn cách trình diễn và diễn giải khác nhau, vẫn giữ được bản sắc cốt lõi của nó.

Hiểu một tác phẩm, vì thế, chính là sự “hòa trộn các chân trời”, nơi quá khứ của tác phẩm và hiện tại của người tiếp nhận gặp gỡ, đối thoại và cùng tạo nên một ý nghĩa mới.

-Bùi Văn Nam Sơn-

Lời giới thiệu

NGHỆ THUẬT VẪN NHƯ SỰ HIỂN LỘ CỦA CHÂN LÝ GIỮA THỜI ĐẠI ĐỨT GÃY

Trong dòng chảy của triết học Tây phương thế kỷ XX, Hans-Georg Gadamer là một tượng đài của tinh thần nhân văn, người đã làm sống lại sức mạnh của thông điệp truyền thống thông qua thông diễn học triết học. Nếu kiệt tác Wahrheit und Methode (Chân lý và Phương pháp)[1], 1960 đã thiết lập một nền tảng hữu thể học vững chắc cho việc Hiểu (đi từ mỹ học đến thông diễn học phổ quát), thì tiểu luận Die Aktualität des Schönen: Kunst als Spiel, Symbol und Fest (Tính thời sự của cái đẹp: Nghệ thuật như là chơi, biểu trưng và lễ hội), 1977 chính là sự kết tinh, là bước cụ thể hóa những suy tư ấy vào không gian chuyên biệt của nghệ thuật và thẩm mỹ.

Tiểu luận này không phải là một văn bản rời rạc, mà là điểm giao thoa quan trọng trong toàn bộ sự nghiệp trước tác của Gadamer. Nó nối liền những bận tâm thuở ban đầu về Plato và các thi nhân (1934) với những thách thức gai góc của nghệ thuật đương đại trong những thập niên cuối đời ông. Vị thế đặc biệt của tiểu luận này nằm ở chỗ không chỉ bổ khuyết cho phần Mỹ học trong Chân lý và Phương pháp, vốn chủ yếu tập trung phê phán “ý thức thẩm mỹ” chủ quan của Kant, mà còn trực tiếp đối diện với một cuộc khủng hoảng thực tiễn: sự đứt gãy giữa nghệ thuật truyền thống và những hình thái cực đoan của nghệ thuật hiện đại. Giữa một thế giới trong đó nghệ thuật dường như trở nên lạ lẫm, khó hiểu và đầy khiêu khích, Gadamer đã nỗ lực tái xác lập tính “thời sự” (Aktualität) của cái Đẹp, chứng minh rằng nghệ thuật vẫn luôn là một tiếng gọi chân lý đòi hỏi sự tham gia diễn giải của con người.

Nội dung cốt lõi của tiểu luận được triển khai qua ba khái niệm nhân học nền tảng, tạo thành một khung lý thuyết vững chắc để biện minh cho sự tồn tại của nghệ thuật. Trước hết, Gadamer đưa chúng ta trở về với khái niệm Chơi (Spiel). Với ông, chơi không đơn thuần là hoạt động giải trí hay một trạng thái tâm lý chủ quan, mà là một chức năng cơ bản của đời sống. Chơi và Trò chơi được đặc trưng bởi sự vận động tự thân, một quá trình lặp đi lặp lại “tới lui – qua lại” không ngừng, không hướng đến một mục đích thực dụng bên ngoài nào. Trong thế giới của trò chơi, con người tự thiết lập quy tắc và tuân thủ chúng, tạo nên một tính hợp lý tự thân đầy thăng hoa. Quan trọng hơn, bản chất của Chơi và Trò chơi luôn đòi hỏi người “chơi-cùng” (Mit-spieler). Gadamer xóa nhòa khoảng cách giữa người chơi và người xem; bất cứ ai khi đứng trước một tác phẩm nghệ thuật, dù là xem tranh hay nghe nhạc, đều bị cuốn vào tiến trình kiến tạo ý nghĩa, trở thành một phần không thể tách rời của chính việc chơi đó. Nghệ thuật, vì thế, không phải là đối tượng để chiêm ngắm thụ động, mà là một sự biến sống động đòi hỏi nỗ lực tinh thần mãnh liệt để lấp đầy những khoảng trống mà tác giả để lại.

Kế đến là khái niệm Biểu trưng (Symbol). Dựa trên ý nghĩa cổ xưa của từ Symbolon – mảnh vỡ của tín vật dùng để nhận ra nhau – Gadamer khẳng định tác phẩm nghệ thuật chính là một mảnh vỡ của Tồn tại, luôn hứa hẹn và hướng về một sự toàn vẹn. Khác với phú dụ (allegory) vốn chỉ quy chiếu đến những khái niệm trừu tượng đã biết trước, biểu trưng trong nghệ thuật chứa đựng và hiển lộ chính ý nghĩa mà nó đại diện ngay trong sự hiện diện vật lý của nó. Đây chính là sự “gia tăng Tồn tại” (Zuwachs an Sein) – tác phẩm nghệ thuật không phải là bản sao của hiện thực, mà làm cho hiện thực trở nên phong phú hơn, chân thực hơn thông qua sự trình hiện của mình. Ở đây, Gadamer tiếp thu tinh thần của Heidegger để chỉ ra rằng nghệ thuật luôn vận hành trong sự đan xen giữa hiển lộ và che giấu, giữa việc phơi bày ý nghĩa và việc cất giữ nó trong cấu tượng (Gebilde/ hình hài của tác phẩm) độc nhất của mình.

Cuối cùng, Gadamer dẫn dắt ta đến với kinh nghiệm về Lễ hội (Fest) để giải thích khả năng gắn kết cộng đồng của nghệ thuật. Lễ hội là thời khắc vượt qua sự cô lập cá nhân của nhịp sống thực dụng hằng ngày. Trong lễ hội, con người không còn bị chia rẽ bởi các mục đích riêng lẻ mà quy tụ lại trong một sự tương giao phổ quát. Đặc biệt, cấu trúc thời gian của lễ hội là một loại “thời gian trọn vẹn” hay “thời gian riêng”, đối lập với loại “thời gian trống rỗng” của đồng hồ. Nghệ thuật dạy ta cách “cư lưu” (Verweilen), dừng chân và nán lại trước tác phẩm. Càng nán lại lâu, tác phẩm càng bộc lộ sự phong phú khôn cùng, và trong chính khoảnh khắc cư lưu ấy, con người kinh nghiệm được một dạng thức của sự vĩnh cửu ngay giữa cõi hữu hạn này.

Tiểu luận này mang giá trị đặc sắc bởi nó đã cứu vãn mỹ học khỏi sự thống trị của “sở thích thẩm mỹ” cá nhân và sự thao túng của các khái niệm lý thuyết khô khan. Gadamer đã thực hiện một cuộc chuyển mình ngoạn mục: đưa mỹ học về với hữu thể học. Tác phẩm nghệ thuật không còn là đối tượng của một phán đoán sở thích (theo kiểu của Kant), mà là một “sự biến chân lý”. Thông qua khái niệm “tính đồng nhất thông diễn học”, ông giải thích được tại sao một bản giao hưởng hay một bức họa, dù qua bao thăng trầm lịch sử và muôn vàn cách trình diễn và diễn giải khác nhau, vẫn giữ được bản sắc cốt lõi của nó. Hiểu một tác phẩm, vì thế, chính là sự “hòa trộn các chân trời”, nơi quá khứ của tác phẩm và hiện tại của người tiếp nhận gặp gỡ, đối thoại và cùng tạo nên một ý nghĩa mới.

Trong mối quan hệ với Martin Heidegger – người thầy lớn của mình, Gadamer đã thể hiện một sự kế thừa đầy sáng tạo. Nếu Heidegger trong Nguồn gốc tác phẩm nghệ thuật [2] tập trung vào tính bi tráng và sự khai mở kỷ nguyên lịch sử của chân lý, thì Gadamer lại đưa những suy tư cao siêu ấy về gần hơn với phương diện nhân học và đối thoại cộng đồng. Ông không chỉ dừng lại ở sự biến Tồn tại do tác phẩm mang lại, mà còn nhấn mạnh vào niềm vui của sự tự họp và năng lực kiến tạo cộng đồng của nghệ thuật và cái đẹp. Có thể nói, Gadamer đã “nhân bản hóa” hữu thể học của Heidegger, biến tiếng gọi của chân lý trở thành một cuộc đối thoại ấm áp giữa người với người.

Để một tác phẩm triết học có độ sâu về tư duy như của Gadamer có thể cất lời bằng tiếng Việt, đòi hỏi dịch giả không chỉ có một vốn ngôn ngữ tinh tế mà còn phải có một sự thấu cảm sâu sắc về hệ thống khái niệm thông diễn học và hữu thể học. Bản dịch của Nguyễn Sỹ Nguyên là một nỗ lực đáng trân trọng trong việc chuyển tải những thuật ngữ hóc búa nhất của tiếng Đức sang một văn phong Việt ngữ uyển chuyển và chuẩn xác. Từ việc xử lý khái niệm Aktualität không chỉ là “hiện tại” mà là “tính thời sự”, đến việc chuyển ngữ những từ như Verweilen (cư lưu), Gebilde (cấu tượng)..., dịch giả đã cho thấy một tinh thần làm việc nghiêm túc, cẩn trọng trong từng chú thích và lối diễn đạt. Đây không chỉ là việc chuyển ngữ các con chữ, mà thực sự là một nỗ lực “chơi-cùng” với Gadamer, một sự hòa trộn chân trời giữa tư tưởng triết học Đức và ngôn ngữ triết học Việt Nam đang trên đà phát triển.

Cầm trên tay bản dịch này, ta không chỉ đang cầm một cuốn sách mỹ học, mà đang giữ trong tay một tấm thẻ thông hành để bước vào một thế giới của sự thấu hiểu và gắn kết. Trong một thời đại dễ bị cuốn trôi bởi sự bận rộn của “thời gian trống rỗng”, bởi sự hời hợt của những cảm xúc nhất thời, tiểu luận của Gadamer hiện ra như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng đầy sức nặng: Nghệ thuật chính là nơi chúng ta có thể tìm lại chính mình, nơi chân lý không phải là những công thức lạnh lùng mà là sự hiển lộ rạng rỡ của cái đẹp.

Hãy thử cùng Gadamer “đánh vần” ngôn ngữ của nghệ thuật để rồi nhận ra rằng, dù thế giới có đứt gãy đến đâu, cái đẹp vẫn luôn có khả năng hàn gắn, vẫn luôn là nghi lễ thiêng liêng kết nối con người với con người và với cõi vĩnh hằng.

Trân trọng giới thiệu dịch phẩm này tới quý độc giả, với niềm tin rằng mỗi cuộc gặp gỡ với văn bản này sẽ là một sự biến chân lý đầy thú vị trên hành trình tìm kiếm ý nghĩa của cuộc tồn sinh.

Bùi Văn Nam Sơn

10.5.2026

[1]. Xem Hans-Georg Gadamer, Chân lý và Phương pháp, Nguyễn Sỹ Nguyên, Đặng Thị Hồng Nhung, Hoàng Phú Phương dịch, Bùi Văn Nam Sơn hiệu đính, IRED Books và NXB Tri thức, 2025.

[2]. Xem M. Heidegger, Nguồn gốc tác phẩm nghệ thuật (Der Ursprung des Kunstwerkes), trong Tuyên tập Heidegger, Bùi Văn Nam Sơn dịch và chú giải, Trustbook và NXB Hồng Đức, 2021.

HANS-GEORG GADAMER

(1900-2002)

Là triết gia người Đức, đóng góp lớn vào sự hình thành của thông diễn học triết học trong thế kỷ XX;

Theo học và chịu ảnh hưởng từ Martin Heidegger, được Habermas ca tụng là người “mang một Heidegger tỉnh lẻ ra đô thị”.

Năm 1981, ông từng tham gia cuộc đối thoại với Jacques Derrida - đại diện của thuyết hủy-kiến tạo.

Tiểu luận Tính thời sự của cái đẹp (Nguyên tác tiếng Đức: Die Aktualität des Schönen) được xem là sự kết tinh, bổ khuyết cho phần Mỹ học trong kiệt tác Chân lý và Phương pháp.